16 jun. 2008

Mr. Death: The Rise and Fall of Fred A. Leuchter Jr. (Errol Morris, 1999)

Fred A. Leuchter (en dan ook nog de zoon van) is geen naam die je zult of moet kennen, alhoewel de titel van deze documentaire je wel dat vermoeden geeft; met name door dat 'The Rise and Fall'. Het zijn het soort bewoordingen die je vaak terugvindt in biografieën over machtige of zelfs mythische figuren: een generaal; een dictator; een politicus. Fred Leuchter is geen van allen. Leuchter dankt zijn faam in eerste instantie aan een ongewone baan: hij ontwerpt executie-machines, een morbide en zeldzaam beroep. In deze obscure markt is Fred één van de beste en meest gevraagde; hij is een expert. De man is een markante verschijning, nog het best te omschrijven als wat men vroeger een 'dweeb' zou noemen. Naast zijn zeer ongezonde en ongelofelijke gewoonte elke dag zo'n 40(!) koppen koffie te drinken -anders krijgt hij hoofdpijn- en 6(!?) pakjes sigaretten te nuttigen, maakt Leuchter niet de indruk zijn specialisatie te hebben gekozen omdat hij een fel voorstander van de doodstraf is. Het gebeurde meer uit toeval; Leuchter Sr. werkte in de gevangenis en sinds jonge jaren spendeerde kleine Fred daar veel tijd met de gevangen. Fred werd ingenieur en toen in de jaren tachtig, na lange afwezigheid, de doodstraf weer 'in' was in de Verenigde Staten, ontbrak de moderne en -naar Fred's vermeende overtuiging- humane apparatuur. Binnen mum van tijd was hij de man waar je heen ging als je galg niet meer werkte en zo werd Leuchter één van de meest vreemde entrepreneurs die je je voor kan stellen.




Ondanks het grimmige onderwerp, zorgt de rare ontwerper er grotendeels zelf voor dat je soms de gruwelijke praktijk van zijn theorieën vergeet. De afstandelijke, bijna autistische fascinatie die hij tentoonstelt als hij vertelt over de technieken die hij verbetert en onderzoekt, zorgt ervoor dat je -hoe gek het ook klinkt- bijna sympathie krijgt voor deze enthousiaste technische assistent van de beul. Zijn drijfveren zijn niet helemaal geloofwaardig, maar toch heeft het schijn dat Leuchter eerder een naïeve 'loner' is dan een amorele, rechtse zakenman. Totdat hij zich gaat bemoeien met een zaak waar hij nooit aan had moeten beginnen, het begin van zijn 'Fall'. Ernst Zündel, een notoire Holocaust-ontkenner, en schrijver van boeken als The Hitler We Loved and Why, schakelt Leuchter in om te getuigen als expert bij zijn rechtszaak, waar een flinke veroordeling hem staat te wachten. Wat moet Leuchter bewijzen? Dat Auschwitz geen gaskamers had. Waarom Leuchter deze taak op zich neemt is niet helemaal duidelijk, zijn korte speech over vrijheid van meningsuiting daargelaten. Wat wel duidelijk is, is het totale gebrek aan moreel en historisch besef dat Leuchter vertoont: eerst vraagt hij zich nog verbaasd en geschokt af waarom iemand zoveel mensen heeft willen doden, om vervolgens te concluderen dat het technisch gezien niet zo slim was; "Bullets would've been cheaper than doing this. Why didn't they just blow them up?". Opeens verandert de man, die aanvankelijk bijna aandoenlijk in zijn wereldvreemde, kleine wereldje leefde, in een toonbeeld van absurde -en gevaarlijke- onaangepastheid. Leuchter blijft bij de uitkomst van zijn 'onderzoek' en getuigt, tot grote woede van iedereen die ook maar een beetje een idee heeft van de implicaties van het woord 'Holocaust'.

Het heeft regisseur Errol Morris veel tijd en moeite gekost een studio te vinden die zijn documentaire wilde financieren. Dat is gezien het gevoelige onderwerp niet gek, maar wel als je de uitstekende staat van dienst van deze gevierde regisseur bekijkt. Morris, die na zijn eerste twee documentaires -Gates of Heaven, over een wereldberoemde dieren-begraafplaats en Vernon, FL, over een stad in Florida bevolkt door bizarre inwoners- lange tijd als privé-detective heeft gewerkt, staat vooral bekend als iemand die de humane kant van een verhaal kan vertellen. Hij wist zelfs een ten onrechte veroordeelde gevangene vrij te krijgen met zijn gelauwerde film The Thin Blue Line. En vreemder nog: hij wist motivator en collega Werner Herzog zover te krijgen zijn schoen op te eten. Morris, die verantwoordelijk wordt gehouden voor een vernieuwde interesse in documentaires in de jaren tachtig, hanteert een stijl die meer naar het estethische nijgt dan naar harde verslaggeving. Daarnaast is hij uitvinder van de 'Interrotron', een machine die ervoor zorgt dat degene die geïnterviewd wordt de interviewer in de lens van de camera ziet (en vice versa), zonder dat hij in dezelfde ruimte is, met als gevolg dat de persoon voor de camera zijn verhalen direct aan de kijker vertelt.



Het aarzelen van de studio's heeft meer te doen met de ambigue positie die Morris inneemt bij deze film: nergens confronteert hij Leuchter direct met de overduidelijke bezwaren tegen zijn standpunt. Hij laat de man gewoon vertellen wat en hoe hij denkt. Wel vraagt hij hem één keer "Do you ever think you might be wrong?" -"I'm long past that", is het veelzeggende antwoord van Leuchter, die inmiddels werkeloos, gescheiden en veroordeeld door de maatschappij, zijn verhaal vertelt. Mr. Death veroordeelt zijn onderwerp niet, maar laat zien wat er gebeurt als je denkt dat je expertise exclusief is, als je gaat geloven in je eigen wereld. De zelf-gekroonde koning van executie-machines zet niet zomaar een stap in de buitenwereld. Als een misplaatste mascotte laat Leuchter zich voor het karretje van de neo-nazi's spannen, vol van zijn eigen ontdekking. De Holocaust ontkennen is bijna net zo onvoorstelbaar als de Holocaust zelf en voorbehouden aan mensen die -misschien wel uit ongeloof- de werkelijkheid hebben verlaten voor iets anders. Maar het is boven alles absurd, een post-moderne ziekte die moeilijk serieus te nemen is. De galgenhumor uit het eerste deel verandert in een bizarre studie van een autistische man die geen idee heeft van wat hij uitricht, en op welke schaal. Dit is een Griekse tragedie: de hoogmoed en val van Fred Leuchter. Dit is niet zozeer de 'Banality of Evil', maar de 'Stupidity and Absurdity of Evil'. Fascinerend.

Geen opmerkingen: