20 feb. 2008

Blade Runner {The Final Cut} (Ridley Scott, 1982)

Een chronologisch overzicht van één van de meest invloedrijke sci-fi films waarin heel veel ge-cut is.


1979, Engeland : Ridley Scott maakt de fenomenale science fiction film Alien. De film is naar een script van Dan O'Bannon, ontstaan uit zijn onvrede over Dark Star, een eveneens geniale sci-fi comedy van John Carpenter, geschreven door O'Bannon. Door budgettaire redenen is de 'alien' in deze film een strandbal. O'Bannon gooit het over de horror-boeg en schrijft Star Beast: hierin beschrijft hij een gruwelijk monster dat zo belangrijk is voor het verhaal, dat het wel overtuigend uitgevoerd moét worden. Ridley Scott verfilmt het, overtuigt vrijwel iedereen (met hulp van o.a. kunstenaar H.R. Giger) en weet met zijn tweede film het bioscooppubliek twee uur lang te gijzelen. Niemand kijkt meer gek op als je zegt dat je een Alien(s) hebt gezien; de film zorgt voor een lange (en pijnlijke) franchise.

1982, USA: Philip K. Dick, een van de meest paranoïde en talentvolle sci-fi schrijvers die Amerika ooit heeft gekend legt het loodje. Voordat hij overlijdt heeft hij nog wel een hele ruwe versie (eigenlijk vooral special effects) van Blade Runner gezien, gebaseerd op zijn korte verhaal : Do Androids Dream of Electronic Sheep? Hij zegt dat een exacte weergave is van wat hij voor ogen had toen hij het schreef. Zijn aanvankelijke zorgen over de film zijn weg, maar een 'novelization' van de film weigert hij te schrijven.




1982, USA: Blade Runner gaat in première. Na een lange productietijd en veel pijn en moeite op de set, slaagt de film er niet in veel geld in het laatje van de studio te brengen. En dat terwijl ze uit voorzorgsmaatregelen al een voice-over en een nieuw einde aan de film hebben toegevoegd. De voice-over is van hoofdpersoon Rick Deckard (Harrison Ford) en moet de film duidelijker maken, voor het gemak plakt de studio ongebruikt materiaal van Kubrick's The Shining aan de film om het een soort happy end te geven. Critici zijn onder de indruk van de beelden, maar het verhaal vinden ze te dun en het tempo te laag. Dit is de Original Version, oftewel de Domestic Cut.

1982, Europa: Aan de andere kant van de Noord Atlantische Oceaan is een net andere versie te zien, de zogenaamde International Cut (ook bekend als de Criterion Edition). Europa is aanzienlijk milder en weet het filosofische randje wel te waarderen. Ook is de film iets langer en bevat het meer gewelddadige scenes. De term 'future noir' wordt in het leven geroepen voor de film, vanwege de (voor die tijd) unieke combinatie van film-noir en sci-fi. Scott zegt visueel vooral geinspireerd te zijn door Nighthawks at the Diner, een schilderij van Edward Hopper en The Long Tomorrow, een strip geschreven door Dan O'Bannon(!) en geïllustreerd door Moebius, een Franse meester. Rutger Hauer speelt Roy Batty, de meest tragische figuur in de film. Toch weet de film niet de kaskraker te worden die hij zou moeten zijn, sterker nog: de film flopt.

1986, USA: Een volledig gekuiste versie wordt gemaakt voor de televisie-première: al het naakt en vuige taalgebruik wordt verwijdert.

1989, Hollywood: De baas van het waarmerk management van Warner Bros. (vraag me niet wat dat betekent) vindt een oude 70mm print van de originele cut, nog niet voorzien van Deckard's voice-over. Deze versie wordt een paar keer vertoond voor overvolle zalen (als Director's Cut), Scott ziet hem ook en meent dat dit niet de versie is die hij voor ogen had. Het succes van de re-release overtuigt Warner Bros. de opdracht te geven voor een echte Director's Cut.

1992, USA: Een nieuw fenomeen is geboren: de Director's Cut. Scott krijgt toestemming een nieuwe versie te snijden. De voice-over en het nep-einde verdwijnen, maar de tijdsdruk zorgt ervoor dat Scott nog steeds niet helemaal tevreden is (alhoewel hij dit pas later toe zal geven.) Inmiddels heeft de film al een semi-legendarische status; critici krabbelen terug van hun aanvankelijke mening, de invloed van de film is overal terug te vinden en talloze (academische) discussies over de filosofische aard van de film zijn in volle gang.

2003, Engeland: Dozen vol origineel materiaal van Alien worden teruggevonden. Scott maakt wederom een Director's Cut, niet omdat hij ontevreden over het origineel is, maar onder druk van het publiek en de studio; mensen kunnen er geen genoeg van krijgen.




2007, USA: Na talloze versies dan eindelijk: de Final Cut. Dit is de laatste, belooft Scott. Niet dat er veel wordt ge-cut: er worden alleen een paar dingen opgehelderd over het verhaal; de losse eindjes en het voer voor discussies worden glad gestreken. Belangrijkste verschil met alle andere versies is een gloednieuwe 'transfer': de hele film wordt opgepoetst en bijgewerkt. Scott houdt het (ondanks zijn twijfelachtige productiviteit de laatste jaren) volledig binnen de kaders van het meesterwerk dat er al was. Geen onnodige extra special effects zoals collega Lucas met Star Wars deed en geen politiek correcte, uitgegomde pistolen zoals in E.T. van Spielberg. In plaats daarvan gewoon een versie die eruit ziet als nieuw. En nog steeds zo belangrijk als 25 jaar geleden: de film prijkt bovenaan vele lijsten. Een brilliant vormgegeven en pikdonker verhaal over datgene dat 'het menselijke' definieert, namelijk: iets voelen. Zoveel, dat het je beweegt iets te doen.

2019, L.A.: Rick Deckard is een Blade Runner; hij spoort 'replicants' op om ze te vermoorden. Replicants zijn wezens die van buiten net mensen zijn, maar van binnen robots, ontworpen om voor ons te werken. Hij heeft eigenlijk al de brui aan zijn baan gegeven, hij is moe en leeg. Als vier replicants ontsnappen aan hun geprogrammeerde dood en hun maker willen opzoeken om verantwoording te eisen, besluit Deckard nog één keer aan de slag te gaan. In het kille, drukke landschap van de stad kost het de koele Deckard steeds meer moeite de robots van de mensen te scheiden. Wat is eigenlijk het verschil tussen een replicant en een mens, en wie zegt dat hij niet zelf een replicant is?

(Harrison Ford zegt van niet en Ridley Scott zegt van wel. Misschien was dit ooit de bedoeling, zoals Ford beweert, maar veel minder interessant. Niets is menselijker dan van mening veranderen. Hopelijk blijft Scott bij deze 'final' mening, genoeg ge-cut.)

Geen opmerkingen: